contextuele bepaaldheid en vrije wil

Contextuele bepaaldheid

Wat me de laatste tijd nogal eens teistert - en wat daarom ook iedereen dan maar zal moeten teisteren - is de contextuele bepaaldheid van de mens. Iemand anders dan ik zegt het weer eens met de spijker op de kop.

“Er is steeds meer oog gekomen voor allerlei vormen van bepaaldheid, die de autonomie van het subject aantasten: de historische bepaaldheid (Dilthey), de affectieve bepaaldheid (Nietzsche), de bepaaldheid door maatschappelijke belangen (Marx), de bepaaldheid door het onderbewuste (Freud), de bepaaldheid door wereldbeschouwingen (Dilthey). Voor ons vandaag is het gesneden koek dat de mens in tal van opzichten contextueel bepaald is en dat geen mens het algemene inzicht in de dingen hebben kan.” (1)

We worden met z’n allen bepaald op allerlei gebieden op allerlei niveaus. Dit gebeurt heel direct door factoren als vrienden, ouders en gebeurtenissen in je jeugd. Een paar concrete voorbeelden:
- Armoede verhoogt de kans op delinquentie.
- Een ontwikkelingsstoornis kan het gevolg zijn van de verkeerde (op)voeding van ouders.
- Je vrienden bepalen voor een groot gedeelte je interesses, taalgebruik, fatsoen en meer van dat.

Maar ook indirecter en verder gezocht worden we bepaald. Soms vaak zelfs zonder het te weten. Zo bepaalt de wetenschap met zijn theorieen over de aarde hoever we van de kust durven te zwemmen zonder angst voor het randje. En ik denk dat je aan iedere filosoof wel kunt vragen hoeveel eeuwen het kan duren voordat we uberhaupt doorhebben op welke manier we geconditioneerd denken sinds een bepaalde, invloedrijke filosoof iets heeft bedacht.
In het westen betekent dat dat je eigenlijk de platonische pineut bent. Onze begrippen en ons besef van iets als ‘waarheid’ of ‘het wezen van de dingen’ is door Plato ontstaan. En als je dit inziet en snapt dat dingen niet zo hoeven te zijn als dat we altijd gedacht hebben, dan heet je kind van de Verlichting of van het postmodernisme. Ook al zou je dat niet willen, je denkt op tal van manieren geconditioneerd.
En naast deze culturele invloeden in je omgeving en in de geschiedenis, zijn er ook nog fysische bepaaldheden. Zoals iedereen in het westen een platonische pineut is, zo ben je de fysische pineut als je ouders niet het door jou gewenste DNA pakket hadden met succesfactoren als intelligentie, gezondheid of enige schoonheid des aanschijnsch.

Causaal Determinisme
We zijn, kortom, het product van oorzaak-gevolgrelaties. Dit kan men samenvatten met de term ‘causaal determinisme’: we staan allemaal aan het uiteinde van ontelbare oorzaak-gevolgketens waar we door worden bepaald(2). Omdat dingen op aarde zonder oorzaak niet bestaan, is deze keten van oorzaak-gevolg eindeloos lang en zal daarom op een punt altijd ‘buiten onszelf’ groeien. Een voorbeeld: ik schrijf dit stuk omdat ik iets over filosofie heb gelezen, ik heb iets over filosofie gelezen omdat ik daar interesse in heb, ik heb daar interesse in omdat vrienden hun interesse hebben overgebracht. Et voila, met deze filosofische interesse van vrienden zijn we beland op een buiten mijzelf staande oorzaak (die natuurlijk zelf ook weer oorzaken heeft.)
Nu is de beinvloeding door causale relaties buiten jezelf niet alleen maar leuke speculatieve theorie (3). Het heeft nogal vergaande consequenties.

Vrije wil
Het idee causaal determinisme tornt namelijk nogal aan ons idee van de vrije wil. Vrije wil is een onmisbaar onderdeel van verantwoordelijkheid. Het idee van verantwoordelijkheid uit zich namelijk hierin dat je anders had kunnen beslissen als je dat had gewild. En daarvoor is een vrije wil noodzakelijk, want als je beslissingen het gevolg zijn van oorzaken en gevolgen die uiteindelijk altijd ergens buiten jezelf beginnen, dan kun je moeilijk stellen dat je anders had kunnen beslissen.

Als we dan toch geloven dat een beslissing het product is van een eigen vrije wil, wat is die vrije wil dan precies? We denken de vrije wil altijd als iets dat in ons zelf ligt. Iets is niet het gevolg van oorzaken buiten onszelf, maar van onze eigen beslissing. Als oorzaken van een beslissing buiten jezelf liggen, dan is het niet meer een vrije wilsbeslissing. Vrije wilsbeslissing zou dan dus eigenlijk inhouden dat de oorzaak-gevolgketen achter deze beslissing ergens ophoudt in jezelf. Maar omdat oorzaak-gevolgketens voor zover wij weten altijd doorgaan, levert dit problemen op. Een vrije wilsbeslissing zou eigenlijk - om ergens te kunnen beginnen in jezelf - een door zichzelf veroorzaakte oorzaak in jezelf moeten zijn. Een ‘causa sui’. Maar een beslissing die op die manier ergens in jezelf hangt is tegenstrijdig met ons voorstellingsvermogen. We kunnen ons immers niet iets voorstellen wat niet veroorzaakt is.

Wat dan nog?
Nu schijnt het zo te zijn dat determinisme één is en vrije wil twee. Sommige mensen zijn causaal determinist (alles volgt elkaar op in noodzakelijkheid van oorzaak en gevolg), maar vinden dat er tegelijkertijd wél een vrije wil is. Van dit argument(4) snap ik echter niets. Tenzij de moeilijke taal die wiki hieraan wijdt, eigenlijk betekent dat je gewoon niet naar de wereld maar naar je gevoelens op dit moment moet kijken. Gevoelens van dit moment vertellen je immers dat je toch echt kunt kiezen. Ik schrijf nu omdat ik het wil de letter 'I'. Je stelt dan dus eigenlijk: wat maakt de hele vraag naar determinisme eigenlijk uit? We voelen het toch zo dat we echt zelf keuzes kunnen maken?
Maar ja, gevoelens die vertellen ons natuurlijk niet zoveel over hoe de wereld nou écht in elkaar steekt (3). Bovendien is er nog de vraag of het denken in termen van oorzaak en gevolg zelf wel geldig is. Zit de wereld echt zo in elkaar dat alles tot oorzaken en gevolgen te herleiden is, of is dit alleen maar een projectie van ons denken? Zeg maar een oorzaak-gevolg-breinbril die we niet af kunnen zetten. Zoals ons brein vastloopt bij denken over dingen buiten tijd en ruimte omdat ons wezen tijdelijk en ruimtelijk IS, zo zou ons denken vastlopen buiten oorzaak en gevolg omdat ons denken causaal IS. Dit dacht bijvoorbeeld Immanuel Kant(5) en het feit dat we ons niet iets kunnen voorstellen dat iets onveroorzaakt is, dan wel voor altijd doorgaat, zou kunnen illustreren dat we inderdaad niet buiten oorzaak-gevolg-denken kunnen.

Geloof!
Wat echter als een paal boven water staat, wat we ongeacht de discussie moeten geloven, is dat we wel een vrije wil hebben. Anders krijgen we nog veel moeilijker dingen op ons bordje. Een ethiek zonder geloof in verantwoordelijkheid wordt een wereld waarin alles geoorloofd is. Geen verantwoordelijkheid is geen ethiek is een vrijbrief voor stelen, moorden, liegen en ook ongebreideld machtsstreven. Hieraan zal de wereld ongetwijfeld ten onder gaan (3).
Misschien was het dus eigenlijk beter geweest om niet dit artikel te schrijven. Stel dat er mensen zijn die dit serieus nemen en aan het moorden slaan omdat ze nu niet meer in verantwoordelijkheid geloven. Dan heb ik dat mooi gedaan. Aan de andere kant, ik moest dit artikel wel schrijven, het is immers gedetermineerd in zijn oorzaken. Aan de andere kant, dit is dus wat ik NIET moet geloven, dat zei ik net. Aan de andere kant, ik moest causaal gezien wel geloven dat ik dit niet moet geloven...



(1) Kats, D. & Oevermans, H. (1997) ‘Doorwerking postmoderne ervaring kan vruchtbaar zijn voor gereformeerde theologie. (Interview met Jan Hoogland)’, in: Wapenveld, jrg 47 (nr 1)

(2) En als je nu je hand beweegt of een kopje optilt om te bewijzen dat je dat toch echt dingen doet als gevolg van je eigen beslissing om dat te doen, dan heb je toch zeker ook een onderzoekende of kritische mentaliteit van je ouders (buiten jezelf) geërfd.

(3) Och, misschien ook wel. Er zijn vast mensen die slimmer zijn dan ik en die iets anders vinden en bij nader inzien is er misschien ook wel wat voor te zeggen. ARGH.

(4) http://nl.wikipedia.org/wiki/Vrije_wil#Het_Compatibilisme

(5) Shit, dit heb ik uit 'de wereld van Sophie', maar ik heb geen pagina verwijzing omdat ik het boek niet kan vinden.