Theo de Boer en Intelligent Design

Gelukkig is het voor de meeste christenen inmiddels duidelijk dat je het bestaan van God niet kunt bewijzen. Tenminste niet op de empirisch, causale manier zoals in natuurkunde of door noodzakelijke afleidingen zoals in de wiskunde. Bovendien: godsbewijzen zijn volgens de meeste filosofen ook filosofisch onderuitgehaald door Immanuel Kant.

De godsbewijzen zijn vreemd genoeg echter ook steeds weer teruggekeerd. Ook het een tijdje terug in opspraak geraakte 'Intelligent Design' is, zo zal ik proberen uit te leggen, te classificeren als een redenering vergelijkbaar met die van de klassieke godsbewijzen: via een causale redenering klimt men als het ware op tot god. God met een kleine letter omdat Hij in dit soort redeneringen vaak gedefinieerd dan wel beledigd wordt als ‘noodzakelijke intelligentie’ of ‘noodzakelijke eerste oorzaak’, wat meer met grieks-/verlichtingsfilosoferen dan met Joods openbaringsgeloof te maken heeft.

Godsbewijzen
De klassieke godsbewijzen (vooral Thomas van Aquino is met zijn wegen tot God hier bekend mee geworden) gaan uit van causale verbanden en trekken de causaliteit van verschijnselen door tot buiten deze waarneembare wereld. Zo heb je het kosmologisch godsbewijs dat stelt dat omdat we niet kunnen voorstellen dat iets niet veroorzaakt is, er dus een eerste oorzaak moet zijn die we God noemen:

1. er is gras;
2. gras is er omdat het af en toe regent;
3. het regent omdat onder bepaalde omstandigheden water verdampt en circuleert;
4. deze processen zijn er omdat... eventueel nog een natuurkundig antwoord;
5. dit is er omdat... Tsja... wat nu?

Kortom alles, voor zover wij weten, heeft een oorzaak. Daarom moet er aan het begin van zo'n oorzaak-gevolgketen een eerste oorzaak die zichzelf veroorzaakt. Dit begin kun je vele namen geven. De meest gebruikte is 'god', maar dat deze eerste oorzaak (causa sui, oorzaak in zichzelf) er is, is duidelijk. Anders kon er ook niets ontstaan.

Deze redenering is in meerdere vormen uit te werken (Teleoloigsch in twee varianten, kosmologisch, ethisch), maar de varianten komen er op neer dat via een keten van oorzaak-gevolgrelaties, uiteindelijk bedacht wordt dat er een begin moet zijn. Dit begin noemen we god en heeft zelf geen oorzaak.

Intelligent design
Intelligent design is de theorie die op een onderbouwde, empirische manier probeert te verwoorden dat het leven op aarde te geordend in elkaar steekt om per toeval te kunnen zijn ontstaan. Op zich natuurlijk een gevoel waar iedereen zich van tijd tot tijd wel in herkent. De term ‘onherleidbare complexiteit[1]’ is hierin belangrijk: er is zoveel complexiteit dat dit niet herleidbaar is tot 1 toevalsprincipe (van bijvoorbeeld de evolutietheorie). Vaak wordt bijvoorbeeld verwezen naar de indrukwekkende precisie van ecosystemen, de indrukwekkende precisie van het heelal met haar wetten dat leven op aarde mogelijk maakt, de indrukwekkende precisie van het menselijk lichaam. Er wordt gesteld dat de wereld zo ingewikkeld, op elkaar afgestemd, intelligent, complex, in elkaar steekt dat de kans dat dit door toevallige mutaties is gebeurd zo klein wordt, dat het redelijker is om een intelligente oorzaak te veronderstellen. Kortom, die intelligente systemen moeten wel een intelligente oorzaak hebben! Via ingewikkelde kansberekeningen komen we dan op mooie oneliners zoals dat de kans dat een intelligent systeem door toevalsprocessen is ontstaan even groot is als de kans dat je een krant in 10.000 stukken scheurt, van een toren gooit en beneden weer precies in elkaar is gevallen.

Kant
Het probleem is echter, zoals Immanuel Kant aanduidde in het geval van de klassieke godsbewijzen, dat we ons net zo goed niet kunnen voorstellen dat iets onveroorzaakt is, als dat iets oneindig lang doorgaat in oorzaak-gevolg ketens (dialectische schijn).
Het is, kortom, niet logischer of meer waard om te stellen dat de keten ergens is opgehouden in een god die zichzelf heeft veroorzaakt, dan om te stellen dat de causale keten oneindig lang doorgaat met nieuwe oorzaken. Beide, een oneindig aantal oorzaken, of een onveroorzaakt begin, zijn voor ons niet voor te stellen. Je kunt dus de gerechtvaardigde vraag stellen: als al die intelligente systemen zijn veroorzaakt door een intelligente oorzaak (die we god noemen), waar komt die intelligente oorzaak dan vandaan?

Een ID'er zal dan misschien nog aanvoeren dat god onveroorzaakt is, en de vraag naar hoe hij dan veroorzaakt is, dus niet zinnig is. Maar dat is oneerlijk.
We konden ons zojuist nog niet voorstellen dat iets (bijvoorbeeld een intelligent systeem) onveroorzaakt is. Daarom hadden we god juist nodig als begin van alles. Maar nu... nu we er een causale schakel voor zetten die we god noemen, nu kunnen we wel voorstellen dat déze god zichzelf heeft veroorzaakt.

Waarom heeft de intelligentie in het heelal zichzelf dan niet veroorzaakt?

Het alternatief 'god als onveroorzaakte oorzaak van alle begin' of als 'oorzaak voor intelligente systemen' is als bewijs daarom precies even zinloos als alternatieven [2] die - noodzakelijkerwijs! - allemaal problemen hebben met het feit dat we niet kunnen denken dat iets geen oorzaak heeft, maar ook niet dat er een oneindig aantal oorzaken is. ID leidt kortom aan dezelfde kwaal als de klassieke godsbewijzen die Kant, eind achttiende eeuw al, de genadeslag toebracht.



[1] http://en.wikipedia.org/wiki/Irreducible_complexity
[2] een onveroorzaakte big bang, een oneindige tijdscirkel, een spaghettimonster, etc.