In mijn dagelijks leven als (inhuur) ambtenaar, geconfronteerd met regels van allerlei aard, heb ik vaak over deze vraag nagedacht. Ik heb een aantal gedachtes hierover op een rijtje gezet.
1. De rechtstaat: rechtsgelijkheid, rechtszekerheid;
Een belangrijke verklaring begint met het gelukkige feit dat we een rechtstaat hebben. In Nederland willen we ons niet laten regeren door de willekeur van een dictator, maar door de rechtsgelijkheid en rechtszekerheid van regels. Als we regels maken waar iedereen aan gebonden is en we die regels opschrijven zodat iedereen ze kan kennen, dan voorkomen we dat de regels morgen (of voor pietje ten opzichte van jantje) ineens anders luiden. Schriftelijk regels zijn dus in eerste instantie de concretisering van het beginsel van rechtszekerheid en rechtsgelijkheid: een rechtsstaat. En alternatieven voor een rechtstaat die navolging verdienen...? Juist, iets met speld en hooiberg.
2. Innocent, until proven guilty
Dat we ons willen laten leiden door regels en niet door de willekeur van despoten, houdt ook in dat we pas schuldig zijn, als we zo'n regel hebben overtreden. Zonder regel geen schuld, anders is er alsnog willekeur. Dit betekent dus ook dat wanneer er geen regel is, iemand dus geen overtreding heeft begaan: innocent until proven guilty. Een belangrijke, zo niet de belangrijkste, pijler van de rechtsstaat.
Maar deze onmisbare pijler heeft ook negatieve consequenties. Omdat geldt dat de overheid niet mag optreden tegen iemand die geen regel overtreedt, zullen de meeste mensen, proberen te zorgen dat de regel net-niet wordt overtreden. Dan wel, ze zullen de situatie zo definiëren dat deze niet binnen de regel past. Een voorbeeld uit mijn werkveld: wanneer meneer x een regel heeft gelezen dat hij niet zomaar een varkensstal met 3000 varkens direct aan iemands tuin mag bouwen... dan neemt hij kippen. Als er dan vervolgens een regel is gekomen om ook 3000 kippen van de nabijheid van buren te weren, dan neemt hij er 2999 en stelt daarna ter discussie wat 'nabijheid' dan wel wat 'buren' is. Wanneer je ergens niet mag 'bouwen' - dat is: duurzaam met de grond verbinden om ter plaatse te functioneren - dan zet je het bouwwerk op wielen.
En het principe geldt niet alleen voor ruimtelijke wetgeving. Als je belasting moet betalen over je inkomen, dan stel je ter discussie wat je inkomen is, enz. enz. Je zou dit 'maasgedrag' kunnen noemen, omdat we massaal zoeken naar de mazen in de wet, om voor ons de gunstigste uitkomst te krijgen.
En het principe geldt niet alleen voor ruimtelijke wetgeving. Als je belasting moet betalen over je inkomen, dan stel je ter discussie wat je inkomen is, enz. enz. Je zou dit 'maasgedrag' kunnen noemen, omdat we massaal zoeken naar de mazen in de wet, om voor ons de gunstigste uitkomst te krijgen.
De combinatie van die twee - rechtstaat en 'maasgedrag' - zorgt ervoor dat steeds nieuwe regels moeten worden bedacht om de mazen te dichten. Immers: als er geen regel is die bepaalt maas-gedrag verbiedt, dan kan iemand daarop ook niet aangepakt worden. De mondigheid van de moderne burger lijkt me daarin ook een versterkende factor. De mondige burger accepteert het niet meer als een regel in zijn of haar nadeel uitpakt en zal vaker dan voorheen tactische uitwegen bedenken en de mazen proberen te vinden. Zo stuwen we elkaar, overheid en burger, op naar steeds meer regels. De overheid afzeiken in deze mag terecht zijn, maar wijzen kan alleen met 4 vingers naar jezelf.
3. Eerlijkheid en nuance
Daarbij komt nog een volgende regelvermeerderende factor. Een regel is te zien als een poging om rechte lijnen proberen te trekken, in een wereld die alleen maar continuen kent. Anders gezegd, de werkelijkheid is altijd complexer, glibberiger dan regels kunnen vatten. Met regels, bereik je hierom per definitie nooit een volledige afspiegeling van de nuances die een samenleving kent. Het gevolg is dat er altijd een tekort zal zijn aan nuance, wat wordt ervaren als oneerlijkheid.
Een voorbeeld maakt dit wat duidelijker. Neem de regel "iedereen die werkloos is, krijgt een uitkering". Dat is duidelijk en simpel. En het is maar één regel. Weinig bureaucratie, weinig problemen. Maar de regels:
1. iedereen die werkloos is krijgt een uitkering, mits;
a. diegene niet zelf schuldig is aan ontslag;
b. diegene minstens een aantal sollicitaties per week opstuurt zodat hij niet werkloos blijft;
c. diegene werk onder zijn niveau accepteert als dat beschikbaar is;
d. diegene minstens een aantal werkjaren erop heeft zitten;
e. etc...
zijn tezamen genuanceerder omdat ze meer recht doen aan allerlei normen die wij ervaren als rechtvaardig. Nuance - en daarmee eerlijkheid/rechtvaardigheid, recht doen - bereik je eenvoudigweg vaak door meer regels. Rechtvaardigheid die vervolgens altijd weer genuanceerder blijkt dan regels kunnen vatten. Het is alsof je probeert een cirkel te bereiken door een veelhoek, steeds in aantal hoeken uit te breiden: je bereikt nooit de cirkel. Sterker nog, er ontstaan steeds meer hoeken waarop iemand kan wijzen en zeggen dat toch echt niet wordt voldaan aan de cirkel! Ga het voorbeeld van zojuist nog maar eens na. Er zijn nu nog veel meer vragen en daarmee nieuwe regels mogelijk: wanneer is iemand 'schuldig' aan zijn ontslag? Hoeveel sollicitaties zijn genoeg? En wat als iemand expres waardeloze sollicitaties stuurt? Hoe meet je het niveau van de werkloze? En die van vacatures?
Er ontstaan steeds meer problemen en meer discussies, meer regels, ergo meer bureaucratie, doordat we meer nuance in het systeem hebben gebracht.
Borrelpraat
De borrelprater zit ondertussen gebakken! Er kan op feestjes lekker gezeurd worden op twee zaken tegelijkertijd: er zijn te veel regels en er zijn nog zoveel oneerlijkheden, mazen en ongenuanceerdheden waar de overheid toch echt wat aan moet doen. Ondernemers moeten idiote formulieren invullen, en 1.000 vergunningen regelen. Daarop kun je dan zeuren. En als er een balkonnetje in Maastricht instort, dan zijn er niet genoeg toezichtregels en kun je daarop zeuren. Er kan lekker gezeken worden op hoeveel regels er zijn voor de fiscus om je verdiende geld weer afhandig te maken, maar er kan ook gezeken worden op het ontbreken van die regels bij bankiers. Een boer kan niet meer ondernemen door alle regels in Nederland, maar ik heb dezelfde boer in hetzelfde gesprek horen beweren dat er echt andere regels nodig zijn voor een ouderwetse boerderij zoals hij er 1 heeft, ten opzichte van compleet gemoderniseerde melkveehouderij.
3. Eerlijkheid en nuance
Daarbij komt nog een volgende regelvermeerderende factor. Een regel is te zien als een poging om rechte lijnen proberen te trekken, in een wereld die alleen maar continuen kent. Anders gezegd, de werkelijkheid is altijd complexer, glibberiger dan regels kunnen vatten. Met regels, bereik je hierom per definitie nooit een volledige afspiegeling van de nuances die een samenleving kent. Het gevolg is dat er altijd een tekort zal zijn aan nuance, wat wordt ervaren als oneerlijkheid.
Een voorbeeld maakt dit wat duidelijker. Neem de regel "iedereen die werkloos is, krijgt een uitkering". Dat is duidelijk en simpel. En het is maar één regel. Weinig bureaucratie, weinig problemen. Maar de regels:
1. iedereen die werkloos is krijgt een uitkering, mits;
a. diegene niet zelf schuldig is aan ontslag;
b. diegene minstens een aantal sollicitaties per week opstuurt zodat hij niet werkloos blijft;
c. diegene werk onder zijn niveau accepteert als dat beschikbaar is;
d. diegene minstens een aantal werkjaren erop heeft zitten;
e. etc...
zijn tezamen genuanceerder omdat ze meer recht doen aan allerlei normen die wij ervaren als rechtvaardig. Nuance - en daarmee eerlijkheid/rechtvaardigheid, recht doen - bereik je eenvoudigweg vaak door meer regels. Rechtvaardigheid die vervolgens altijd weer genuanceerder blijkt dan regels kunnen vatten. Het is alsof je probeert een cirkel te bereiken door een veelhoek, steeds in aantal hoeken uit te breiden: je bereikt nooit de cirkel. Sterker nog, er ontstaan steeds meer hoeken waarop iemand kan wijzen en zeggen dat toch echt niet wordt voldaan aan de cirkel! Ga het voorbeeld van zojuist nog maar eens na. Er zijn nu nog veel meer vragen en daarmee nieuwe regels mogelijk: wanneer is iemand 'schuldig' aan zijn ontslag? Hoeveel sollicitaties zijn genoeg? En wat als iemand expres waardeloze sollicitaties stuurt? Hoe meet je het niveau van de werkloze? En die van vacatures?
Er ontstaan steeds meer problemen en meer discussies, meer regels, ergo meer bureaucratie, doordat we meer nuance in het systeem hebben gebracht.
Borrelpraat
De borrelprater zit ondertussen gebakken! Er kan op feestjes lekker gezeurd worden op twee zaken tegelijkertijd: er zijn te veel regels en er zijn nog zoveel oneerlijkheden, mazen en ongenuanceerdheden waar de overheid toch echt wat aan moet doen. Ondernemers moeten idiote formulieren invullen, en 1.000 vergunningen regelen. Daarop kun je dan zeuren. En als er een balkonnetje in Maastricht instort, dan zijn er niet genoeg toezichtregels en kun je daarop zeuren. Er kan lekker gezeken worden op hoeveel regels er zijn voor de fiscus om je verdiende geld weer afhandig te maken, maar er kan ook gezeken worden op het ontbreken van die regels bij bankiers. Een boer kan niet meer ondernemen door alle regels in Nederland, maar ik heb dezelfde boer in hetzelfde gesprek horen beweren dat er echt andere regels nodig zijn voor een ouderwetse boerderij zoals hij er 1 heeft, ten opzichte van compleet gemoderniseerde melkveehouderij.
Verdere gedachten
Laat voorop staan dat er waarschijnlijk onzinnige regels zijn en dat soms regels beter en korter kunnen. Maar de praktijk wijst ook vaak uit dat weinig regels en veel nuance strijdig met elkaar zijn. De gemiddelde Nederlanders eist weinig regels, maar eist ook veel nuance. En dan is er een probleem want we accepteren in deze tijdsgeest geen regels die niet precies recht doen aan ieders specifieke situatie. Maar we accepteren in deze tijdsgeest ook niet dat er veel regels zijn. De overheid kán het in deze dus niet goed doen.
Als je tot slot als verstandig politicus doorziet dat in concrete gevallen vaak een keuze moet worden gemaakt tussen eerlijkheid/nuance en minder regels, dan moet je de zeepkist op met ofwel 'meer oneerlijkheid' dan wel met 'meer regels'.
Wedden dat je niet wordt gekozen!
0 reacties:
Een reactie plaatsen