Sånger från andra våningen

Roy Anderson, de regisseur van deze film (in het Engels: "Songs from the Second Floor"), heeft in een interview eens iets gezegd over de schilderkunst; één van zijn voornaamste inspiratiebronnen. Hij beschrijft dat hij tijdens zijn leven andere kunstwerken is gaan waarderen en ontdekt bij zichzelf daarin een soort ontwikkeling van realistische kunst* naar meer figuratieve en abstracte kunst. De toon van het interview, vooral het zinnetje "I couldn't find the so-called "realism" or "naturalism" interesting any longer." laat doorschemeren dat Anderson dit ziet als groei. Een soort ontwaken uit- of ontgroeien van het realisme naar het echte werk van meer abstracte schilderijen.

Ikzelf ben niet zo van die onzin. Een abstract schilderij steekt gewoon bleek af bij bijvoorbeeld Rembrandt** die superrealistisch, met diepte en schaduw-/lichtwerking kan schilderen. Ik stel me altijd voor dat een abstracte kunstenaar dit niveau niet haalt en dan maar vlucht in makkelijkere abstracte figuren en dit goedpraat via een theorie over vorm, kleur, emotie, blablabla. En bewonderaars van dit soort schilderijen willen vooral erg intellectueel en onbegrijpelijk lijken. Als je zo'n schilderij vervolgens lelijk vindt, of er in ieder geval niets in ziet, dan kan daarna altijd nog gezegd worden dat je het gewoon niet begrijpt, of er niet voor open staat. En als je wel met zo'n verhaal over vorm, kleur, emotie blablabla meegaat, dan zit je voor je het weet de vierkantjes van Mondriaan of een vieze, oude wcpot op een sokkel te bewonderen.

"Ikzelf ben niet zo van die onzin" zei ik zojuist. Helaas, mijn abstractie-is-onkunde-theorie is de laatste tijd op twee manieren problematisch gebleken. Ten eerste blijkt het gegeven dat abstracte kunstenaars niet op realistische manier kúnnen schilderen niet op te gaan. Van Gogh kon als geen ander ook realistisch, gedetailleerd schilderen, maar werd gedurende zijn leven abstracter. Ook Picasso en Piet Mondriaan zijn deze 'weg' gegaan. Beroemd is het voorbeeld van het evolueren van Mondriaans appelboom.

Ten tweede, en nog problematischer voor mijn theorie: ik meen zelf eigenlijk in sommige schilderijen een perfect voorbeeld te zien van de gewonnen zeggingskracht - de meerwaarde - van een schilderij, juist door te abstraheren of te vervormen. Zo vermoed ik dat een realistisch schilderij de existentiële, verlammende angst en twijfel die "De Schreeuw" van Edvard Munch uitbeeldt, niet zou kunnen uitdrukken.

Maar zo'n abstracte kunstuiting, dat moet dan wel... ehm tsja... 'klikken'. Het moet resoneren met gevoelens, ervaringen uit jouw eigen leven, of in een ander opzicht tot jou spreken. Je moet het wel kunnen zien, er voor open staan. Jegh. Zo zie je maar weer, nu beland ik zelf in dat kunstzinnige gewauwel. En erger, zo verlies ik mijn machtige positie ten opzichte van de wcpot op een sokkel, of de vierkantjes van Mondriaan (jaja, hij deed het zonder lineaal).

De film
Tot zover een bespiegeling op het thema niet-realistische kunst en de (on)mogelijkheid om er iets zinnigs over te zeggen. Want de film van Anderson waar ik over wil schrijven is veel dingen, maar realistisch - of vertaald naar filmtermen: met een zinnig plot of verhaalvorming - in ieder geval niet. De film bestaat namelijk uit 46 scenes die soms wat met elkaar te maken hebben maar soms ook niet. Soms komen personages uit eerdere scenes terug, maar soms ook niet. Er is genoeg binding in locatie en personages om de film niet tot losse flodders te laten vervallen, maar er is te weinig binding om zoiets als een samenvatting te kunnen geven.

46 scenes, allemaal perfect geschoten, tot in de puntjes uitgedacht, waarbij de camera steeds één vaste positie heeft en altijd een perfect gekadreerd beeld laat zien. Deze vaste camerapositie doet de film vast niet toevallig lijken op een aaneenschakeling van schilderijen: impressionistische, surrealistische meesterwerken die je soms weergaloos ontroeren, soms inslaan als een bom, dan weer onbedaarlijk hard laten lachen.
De thematiek van deze schilderijen is alles:

• het tekortschieten van symbolen, rituelen, tradities, religies en andere richtingaanwijzers;
• de onmacht van de mensen om het zonder zo'n richtingaanwijzer te stellen;
• de daaruit voortvloeiende, existentiële angst, wanhoop en verwarring;
• vercommercialisering van religie;
• de banaliteit en ironie van veel zaken;
• apocalyptiek;
• maar ook de transcendentale, bindende ervaring die de schoonheid van muziek teweeg kan brengen;

Ik bespeur Ingmar Bergman's existentiële vragen, Stanley Kubrick's verbeeldingskracht en innovativiteit, Edvard Munch's wanhoop en Anders Thomas Jensen's (Adam's Apples!) banale, zwartcynische humor. "Sånger från andra våningen" houdt in 46 scene's het midden tussen schilderij en film en combineert het beste van beiden. Het is jammer dat ik dat weer allemaal probeer uit te leggen.


------------
* hier bedoel ik dat niet in de zin van de specifieke kunststroming heb 'realisme', maar meer als zo realistisch mogelijk schilderen wat je ziet,versus abstracties van de werkelijkheid.
** of (zoals in een voorbeeld dat mij altijd is bijgebleven uit een geshiedenisboek) David: alsof het naar je toe komt