Meesters van het wantrouwen

'Meesters van het wantrouwen', zo noemt Theo de Boer, Marx, Freud en Nietzsche. Filosofen die elk op hun eigen manier aan de stoelpoten van onze moraal hebben gezaagd door deze te reduceren tot iets anders. Haar ware aard te ontmaskeren. Een ware aard die volgens hen meestal iets banaals inhoudt. Banaler in ieder geval dan hoe onze naïeve, christelijke/verlichte duiding het ons normaliter ingeeft: zelfopoffering, goedheid, liefde, trouw, plichtsbesef etc.
Nietzsche reduceert moraal tot de machtswellust van de zwakken, Freud tot ongecontroleerde driften uit het onderbewuste, Marx tot economie. Via deze reducerende perspectieven, die zeggen dat de moraal - bij goed nadenken- eigenlijk iets anders is dan wat het is, nestelt zich in onze hoofden het wantrouwen waar Theo de Boer over spreekt. Is de moraal wel wat ze zegt dat ze is?

Ben ik werkelijk vrijgevig of zit daar een welbegrepen eigenbelang achter?
Doe ik het goede om mij over mezelf te kunnen verheugen? En is het dan nog goed?
Ben ik oprecht moreel verwonderd over inhaligheid van allerlei veelverdieners, of ben ik jaloers dat ik zelf niet hoger aan de top zit?
Volg ik mijn geweten of mijn onderbewuste 'Über-ich' die zich in mijn leven heeft ontwikkeld via belongin/straf van opvoeders?

Waar een antwoord op deze vragen gegeven wordt, kan worden getwijfeld. Zoals bij alle antwoorden. Het gevolg is dat je niet meer weet wie of wat je vindt, gelooft, bent*.

Ik
Meesters van het wantrouwen dus... Dat vind ik een mooie term. Als ik zo vrij mag zijn, denk ik dat ik last heb van een nog een hele batterij aan dit soort 'meesters' die onthechte, reductionistische perspectieven loslaten op allerlei naïeve ervaringen:

• Darwin, dan wel het neodarwinisme dat tegenwoordig aardig slaagt in een poging om alles te herleiden tot survivaltactiek. Liefde, moraal, religie, economie, het shop-gedrag van vrouwen, noem het maar op;
• Grunberg doet zijn plasje over het 'het verrukkelijke glijmiddel genaamd sentiment' (Fantoompijn, 2000). Sentiment als een goedkope, geconstrueerde emotie zodat de alledaagse zinloosheid en ellende er wat beter in glijden;
• Rutger "wie wat vindt heeft slecht gezocht" Kopland die met dit ene zinnetje een altijd durende postmoderne twijfel zaait bij alles waarin ik geloof. Zijn er niet miljoenen dingen waarin je kunt geloven? Elk met argumenten?
• En de irritantste is misschien nog wel Dick Swaab als symbool voor 'de wetenschap' die niet zelden meent dat alles eigenlijk fysisch is en te verklaren via neurobiologische dan wel natuurkundige wetten. Ik ben niet verliefd, ik handel niet moreel, maar ik ben onder invloed van hormoon x in combinatie met een aangeboren vermogen tot empathie in de prefrontale cortex.

Joachim fladdert met zijn armen en straalt van blijdschap als ik thuiskom, maar ik voel het intense geluk op zijn best vermengd met achterdocht en relativering op basis van Grunberg, Darwin of neurobiologie. Op zijn slechtst gaat het intense geluk ten onder. Niet eens zozeer aan een overwinning van Darwin of Grunberg, als wel aan de vermoeidheid die de interne strijd me oplevert.

Ik wil hartstochtelijk het goede najagen. Mezelf verloochenen voor een hogere zaak. Maar Rutger Kopland is daar altijd om in mijn oor te slissen, dat als je zo'n zaak hebt gevonden, je niet goed hebt gezocht. En daar zit wat in.

Ik wil intens dankbaar zijn voor Joachim, intens dankbaar voor Tessa en alles wat me toevalt in dit leven. Voor mensen die goed voor mij zijn, voor God die alles geeft. Maar Nietzsche fileert de dankbaarheid door haar te herleiden tot wraak. Wraak op iemand die door een goede daad morele macht over jou heeft verkregen. Macht die je terug wilt. En daar zit wat in.

Ik wil vast geloven, Jezus volgen, niet oordelen, niet de eerste steen werpen, geraakt worden door een kerkdienst, God danken, oprecht bidden. Maar als er één fenomeen heeft moeten lijden onder reductionistische, alternatieve verklaringen dan is het wel godsdienst. En vaak zit hier wel wat in.

Ondertussen is er voor mij geen enkele naïeve, onbemiddelde, ervaring meer over. Ze zijn allemaal verpest, door een of andere onthechte redenering op basis van één van deze 'meesters van het wantrouwen'. Alle ervaringen worden door mij gewantrouwd, bediscussieerd en gewogen. De enige oprechte ervaring die overblijft is de depressiviteit die het gevolg is van al die interne strijd en twijfel over wat ik nu wil, wie ik nu ben, wat ik nu echt geloof. Depressiviteit, melancholie, hoofdpijn, dat kan ik niet reduceren tot iets anders dat in mijn ogen minder hoog staat, zoals dat wel lukt bij goedheid, liefde, trouw, sentiment, geloof etc. Ik kan het hoogstens herleiden tot neurobiologie, maar dat maakt mij een slachtoffer. Dat past daar juist bij en reduceert dus niet echt.

Alhoewel, reduceert niets. Is het niet zo dat ik diep van binnen de depressieve buien en de melancholie eigenlijk wel prima vind? Dat ik de depressie juist wil omdat het toch ook wel ergens romantisch en heldhaftig is om te lijden aan je eigen denken. Lijden aan denken dat nooit stopt, nooit ergens een 'crime stop' toestaat zodat je kunt rusten. Ten onder gaan aan je eigen genadeloze denken, zoals ik me kan voorstellen dat de fatale krankzinnigheid van Nietzsche wel veroorzaakt móet zijn door zijn eigen genadeloze denken.
Die meester.

--------------------------
*Je bent dus pas jezelf, als je geen vragen over jezelf stelt.